Meester van de onderkoelde galgenhumor

Door Peter Breedveld

Ad Kolkman is één van de meest opvallende onopvallende cartoonisten van Nederland. Dat hij niet opvalt, is niet zijn schuld; dat is de schuld van alle andere cartoonisten in Nederland. Probeer je als meester van de onderkoelde galgenhumor maar eens hoorbaar te maken in die kakofonie van iconoclastische schofferingen waarin het cartoonistengilde hier te lande grossiert.

Veertig jaar nadat Phil Bloom een trend in gang zette door naakt op de televisie te verschijnen, denkt menigeen nog steeds dat er een burgermansklasse is die kan worden geschokt door twee afzichtelijke campinggangers die elkaar sodomizeren in een caravan. Zelfs de zich fatsoenlijk achtende linkse cartoonisten overschreeuwen elkaar in hun hyperbolische demoniseringen van Verdonk, Wilders of wie het dan ook is die die dag weer een barst in hun wereldbeeld heeft geslagen.

Eén uitzondering wil ik maken voor Jos Collignon, die zijn expressieve, Amerikaanse tekenstijl weet te paren aan een zekere zelfbeheersing; zij het dat die bij Collignon vaak weer doorslaat naar lauwe lafheid. Toch, Collignon is onmiskenbaar geestig.

Ad Kolkman is van een heel andere orde. Zijn tekenstijl is sober, minimalistisch bijna. Ook zijn grappen zijn ingetogen. En tegelijkertijd komen ze aan als een mokerslag. Kolkmans tekeningen worden bevolkt door bedeesd kijkende, ingeslapen types wier domheid giftig is. Waarom kunnen zwakbegaafden gewoon kindjes maken, pap?’ vraagt een onnozel kind aan haar vermoeide vader in een cartoon die als ondertitel Historisch besef maakt comeback’ heeft. Dat is de schuld van de joden, lieverd’, antwoordt de vader.

Het is Kolkmans snijdende commentaar op de plotselinge herschrijving van de geschiedenis onder druk van de bandeloze rotzakjes die het tijdens de geschiedenisles op school onmogelijk maken de Holocaust te behandelen. Daardoor dreigt een hele generatie te ontstaan voor wie de Holocaust een gerucht is en is het weer salonfähig overal een joods complot achter te zoeken.

HOERR!!’ roept een rotzakje keihard naar twee vrouwen. Hij kijkt er doodgemoedereerd bij, heeft zijn handen in zijn zakken. De vrouwen hebben hun ogen wijd opengesperd, angstig en geschokt. Niets zeggen! zegt de ene vrouw tegen de andere. Anders radicaliseren ze!

Kolkman legt met deze cartoon, een coproductie met collega Mirjam Vissers, de vinger op de zere plek die van de onhebbelijke neiging van Nederlanders om zichzelf de schuld te geven van de barbaarsheid van hun belagers. Of eigenlijk niet zichzelf’ maar hun landgenoten, de andere Nederlanders. Als iemand zegt: Wij zijn een intolerant volkje, dan bedoelt hij daar altijd mee: Jullie zijn een intolerant volkje, maar gelukkig zijn er nog verlichte geesten als ik die, geheel belangeloos en in dienst van een Groter Goed, bereid zijn jullie te schoppen tot je een geweten krijgt en daarbij nog een aardige vergoeding incasseren, waarmee een riante villa op een uitgebreid landgoed kan worden betrokken, ver weg van de multiculturele sores waar het gepeupel dagelijks mee worstelt.

Hilarisch vind ik ook de tekening van een schreeuwende imam, zijn opengesperde mond een enorm zwart gat, als een dreigend kanon; zijn bolle ogen puilen uit hun kassen. In een tekstballon boven hem staat wild gakalligrafeerd een Arabische tekst met een asterisk erbij. Onder de tekening de vertaling van die tekst, een heel bescheiden Vrede zij met u’. In werkelijkheid staat er Bismillah ar-Rahman ar-Rahim‘: ‘In naam van God, de Barmbartige, de Erbarmer’, maar dat is voor kniesoren. Die Arabisch kunnen, bovendien (nu wil het toeval dat ik toevallig veel kniesoren ken, die Arabisch kunnen, maar goed).

Het zijn de Nederlanders ten voeten uit, de personages die Kolkmans cartoons bevolken. Het vel wordt ze keihard over de oren getrokken, ze worden genaaid (maar meestal niet letterlijk) waar ze bij staan en gelukkig zijn ze er niet mee; sommigen vinden het zelfs hoogst zorgwekkend; dat zie je aan hun verbouwereerde gezichten, maar ze laten het maar gaan. Niemand houdt van een onruststoker. Kijk hoe het is afgelopen met Theo van Gogh.

En ach, als de maag weer gevuld is, er weer voetballen is op tv en zolang de Nederlander drie keer per jaar op vakantie kan, is er eigenlijk niks om over te klagen, toch? Eén van mijn favoriete Ad Kolkman-cartoons zag ik in weekblad Elsevier: twee volgevreten landgenoten met een longdrink ergens op een subtropisch strand, en één van de twee zegt in zijn mobiele telefoon: Het is hier prachtig, vrijheid van meningsuiting heb je hier helemaal niet nodig.

Een verzameling cartoons van Ad Kolkman leest als een j’accuse. Kolkman maakt zich kwaad over de dommige gezapigheid van de Nederlander, die zich zijn vrijheden en zijn eigenheid laat afpakken in ruil voor patat, plat vermaak en rust in de tent. Kolkman weet die woede altijd in een goede grap te verwerken die eigenlijk steevast volgens hetzelfde recept werkt: een dik aangezet, schril contrast tussen hemelschreiende, bloedstollende onrechtvaardigheid en die ergerlijke, slome bedaardheid van de volgevreten Nederlander.

Stick a fork in their ass and turn them over, they’re done, zegt Lou Reed en ik moet vaak aan die woorden denken als ik naar de cartoons van Ad Kolkman kijk.

Had ik het nog willen hebben over de in 1996 overleden cartoonist Yrrah, aan wiens tekenstijl die van Kolkman naar ik aanneem niet toevallig zeer verwant is en die net zo onderkoeld tekeer ging tegen de hypocriete schapenmentaliteit van de Nederlander, en ook net zo de schurft had aan religieus geïnspireerde proleterigheid. Maar dat bewaar ik dan maar voor Kolkmans volgende bundel.

Bovenstaande tekst is het voorwoord van de eerste cartoonbundel van Ad Kolkman, ‘Alle 120 goed alleen sommige niet’, verschenen bij uitgeverij Xtra.

Lees ook:Gezocht: lyrische quote voor op Cartoonblogboek
Lees ook:Interview met cartoonist Guur
Lees ook:Afscheidsinterview Norman
Lees ook:Interview: Kapreles – Waar cartoons en kunst elkaar kruisen
Lees ook:Wereldberoemd in Hilversum

Eén reactie op “Meester van de onderkoelde galgenhumor

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naam

Website

Het kan vijf minuten duren voordat nieuwe reacties zichtbaar zijn.